Sơn La – Ông Hàng A Sở gây dựng vườn mận hậu, cam đường rộng khoảng 8 ha, mang lại thu nhập hàng tỷ đồng mỗi năm và tạo sinh kế cho nhiều lao động địa phương.
- Tự đào rãnh trong nhà để chống triều cường ở TPHCM
- Hai cha con bị khởi tố trong vụ tháo thiết bị giám sát tàu cá
- Cánh cửa đến nước Nga rộng mở hơn với người Việt
Ở tuổi 71, ông Sở vẫn thường xuyên đến thăm vườn cây của gia đình tại tổ dân phố Pa Khen, phường Thảo Nguyên, tỉnh Sơn La. Những hàng cam đường thẳng tắp, những cành mận trĩu quả gợi lại quãng thời gian mà vợ chồng ông từng phải vào rừng đào củ mài để có cái ăn.
Hơn 30 năm trước, gia đình ông chủ yếu trồng ngô, sắn trên những nương đất dốc. Dù làm lụng quanh năm, họ vẫn không đủ ăn, trong khi bốn người con cần được chăm lo. Cây ngắn ngày cho năng suất thấp, giá bán không ổn định khiến cuộc sống luôn thiếu trước hụt sau.
“Nếu tiếp tục cách canh tác cũ, bao giờ mới đủ ăn”, câu hỏi khiến ông trăn trở hàng đêm. Ông bắt đầu tìm kiếm loại cây có thể thích nghi với đất đai, khí hậu địa phương và đem lại giá trị cao hơn.
Qua những chuyến đi khi làm cán bộ đoàn, ông nhận thấy mận hậu được người tiêu dùng ưa chuộng, có thể trở thành hàng hóa. Năm 1993, ông mang giống mận về trồng thử; năm 1998, diện tích đã mở rộng lên hơn 4 ha. Cây mận dần trở thành nguồn thu chính của gia đình, rồi nhiều hộ xung quanh cũng bắt đầu làm theo.
Nhưng vườn cây không thể cho thu nhập tốt chỉ bằng việc mở rộng diện tích. Những năm đầu, ông chăm sóc chủ yếu theo kinh nghiệm, chưa thành thạo kỹ thuật tạo tán, cắt tỉa và cân đối dinh dưỡng. Cây ra nhiều quả nhưng chất lượng không đồng đều, hình thức chưa đẹp nên giá bán còn thấp.
Khi người trồng thay đổi cách chăm sóc cây
Trong giai đoạn 2009-2014, ông tham gia dự án ASODIA và được hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc, đốn tỉa mận. Ông bắt đầu cắt bỏ những cành không cần thiết, giữ lại cành chính và tạo tán để cây tập trung dinh dưỡng nuôi quả.
Không phải ai cũng đồng tình với cách làm ấy. Một số người quen thấy ông cắt nhiều cành thì cho rằng ông đang phá cây, rồi không tiếp tục làm theo. Ông vẫn kiên trì thực hiện, vừa làm vừa quan sát sự thay đổi của vườn mận.
Khoảng ba năm sau, cây phục hồi, tán thấp và thông thoáng hơn, quả to và đồng đều hơn. Mỗi cây trước đây có thể cho 1-2 tạ quả, sau khi áp dụng kỹ thuật còn khoảng 70-80 kg. Sản lượng giảm nhưng chất lượng cải thiện, việc thu hái và bán cho thương lái thuận lợi hơn.
Từ trải nghiệm ấy, ông hiểu rằng thu hoạch được nhiều quả chưa chắc đồng nghĩa với thu nhập cao. Ông tiếp tục chia sẻ kỹ thuật chăm sóc, đốn tỉa với bà con trong vùng. Những gia đình khó khăn chưa đủ tiền mua giống cũng được ông hỗ trợ cây mận; có đợt số cây giống lên tới hàng nghìn cây.
Sau nhiều năm gắn bó với mận hậu, ông tiếp tục tìm hướng đi mới. Năm 2013, ông đưa cam đường canh từ Hưng Yên về trồng thử. Loại cây này cần được chăm sóc kỹ, từ bộ rễ đến quá trình ra hoa, đậu quả. Ông thường xuyên hỏi người quen về kỹ thuật, tìm cách xử lý bệnh vàng lá, thối rễ và điều chỉnh việc chăm sóc qua từng mùa vụ để phù hợp với khí hậu Mộc Châu.
Vào mùa khô, cây cần được duy trì độ ẩm để nuôi quả. Nếu bộ rễ bị bệnh, cây có thể suy kiệt, rụng quả, thậm chí phải chặt bỏ. Vì vậy, ông chủ động bổ sung dinh dưỡng sau thu hoạch và phòng bệnh từ sớm, thay vì đợi cây có dấu hiệu suy yếu mới xử lý.
Hiện gia đình có khoảng 8 ha cây ăn quả, trong đó cam đường canh chiếm khoảng 1,5 ha. Sản lượng cam trung bình đạt 30 tấn mỗi năm, những năm thuận lợi có thể lên 50-60 tấn. Cam trồng tại Mộc Châu có thể chín sớm hơn khoảng 15-20 ngày so với một số vùng khác, tạo điều kiện đưa sản phẩm ra thị trường đầu vụ.
Tổng sản lượng mận và cam của gia đình đạt khoảng 120 tấn mỗi năm. Sau khi trừ chi phí, thu nhập vào khoảng 2,2-3,2 tỷ đồng. Vườn cây cũng tạo việc làm cho khoảng 15 lao động thường xuyên và 20-30 lao động thời vụ, với thu nhập khoảng 6-10 triệu đồng mỗi tháng cho mỗi người.
Thành quả ấy không có nghĩa con đường làm vườn đã hết chông chênh. Năm 2024, mưa đá gây thiệt hại cho nhiều vườn mận ở Mộc Châu. Sang năm sau, có những vườn sai quả nhưng thương lái không mua hết; quả chín vẫn còn trên cành, trong khi người trồng thiếu tiền để tiếp tục đầu tư cho vụ mới.
Đến năm 2026, nhiều hộ dè dặt hơn trong việc đầu tư, khiến chất lượng vườn cây giảm sút, còn giá bán vẫn thiếu ổn định. Theo ông Sở, người trồng mận phải lo cả chuyện thời tiết gây mất mùa lẫn nguy cơ không tiêu thụ được khi sản lượng tăng cao.
Ông mong địa phương có thêm cơ sở thu mua, chế biến để mận ngoài bán tươi còn có thể làm mận sấy hoặc các sản phẩm khác. Nếu có thêm đầu ra, nông dân sẽ bớt phụ thuộc vào thời điểm thu hoạch và hạn chế việc phải bỏ lại quả chín trên cây.
Năm 2026, ông Sở được vinh danh là “Nông dân Việt Nam xuất sắc 40 năm Đổi mới”. Với người nông dân đã từng trải qua những mùa nương thiếu ăn, thành quả hôm nay là kết quả của nhiều năm thử nghiệm, học hỏi và kiên trì. Nhưng để những vườn cây tiếp tục đem lại cuộc sống ổn định, câu chuyện đầu ra cho nông sản vẫn cần lời giải.
Bùi Hà (tổng hợp)