Nhu cầu gần 3 triệu tỷ đồng phát triển giao thông giai đoạn 2026-2030 đặt ra yêu cầu huy động vốn tư nhân, tháo gỡ vướng mắc PPP và kiểm soát rủi ro đầu tư.
- Người Việt thích ăn nội tạng nhiều người Mỹ lại e ngại?
- Tài xế Quảng Ninh bị phạt vì kéo lê khung sắt, tấm tôn trên phố
- Cảm lạnh: Ăn cháo, uống nước tía tô có thực sự tốt?
Nhu cầu vốn đầu tư hạ tầng giao thông trong giai đoạn 2026/2030 ước gần 3 triệu tỷ đồng, vượt khả năng đáp ứng hoàn toàn của ngân sách. Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu hoàn thành hơn 5.000km đường cao tốc vào năm 2030, huy động nguồn lực tư nhân trở thành một trong những phương án bổ sung vốn.
Bộ Xây dựng đã đề xuất 29 dự án ưu tiên kêu gọi đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP), với tổng vốn sơ bộ khoảng 923.000 tỷ đồng. Danh mục tập trung vào mở rộng cao tốc Bắc – Nam phía Đông, nâng cấp Vành đai 3 TPHCM, khép kín Vành đai 5 Hà Nội và phát triển các tuyến kết nối vùng.
Tuy nhiên, quy mô vốn cần huy động lớn cũng đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ chế đầu tư, nhất là thủ tục, nguồn tín dụng dài hạn và phương án phân chia rủi ro giữa Nhà nước với doanh nghiệp.
PPP mở thêm nguồn vốn, nhưng chưa hết điểm nghẽn
Theo ông Phạm Thy Hùng, Phó Cục trưởng Cục Quản lý đấu thầu (Bộ Tài chính), PPP giúp huy động vốn ngoài ngân sách, giảm áp lực đầu tư công và tạo điều kiện để doanh nghiệp tư nhân tham gia xây dựng, quản lý, khai thác công trình. Từ khi Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư có hiệu lực, 30 dự án được quyết định chủ trương đầu tư, trong đó 12 dự án đã ký hợp đồng, với tổng vốn khoảng 1,3 triệu tỷ đồng.
Trong số này, 24 dự án BOT có tổng vốn khoảng 390.000 tỷ đồng, gồm 103.000 tỷ đồng vốn Nhà nước và 297.000 tỷ đồng vốn nhà đầu tư. Tính theo cơ cấu trên, mỗi đồng vốn Nhà nước huy động được gần 3 đồng vốn ngoài ngân sách.
Các dự án tiêu biểu gồm cao tốc Đồng Đăng – Trà Lĩnh, Hữu Nghị – Chi Lăng, TPHCM – Thủ Dầu Một – Chơn Thành, Tân Phú – Bảo Lộc, Dầu Giây – Tân Phú và mở rộng cao tốc TPHCM – Trung Lương – Mỹ Thuận. Bên cạnh BOT, hợp đồng xây dựng – chuyển giao (BT) cũng được khôi phục. Một số dự án liên quan đến sân bay Gia Bình, Trung tâm Hội nghị APEC và trục đại lộ cảnh quan sông Hồng đã được triển khai hoặc khởi công.
Khung pháp lý PPP được điều chỉnh theo hướng mở rộng phạm vi áp dụng, đơn giản hóa thủ tục và tăng khả năng thu hút nhà đầu tư. Quy định về mức vốn tối thiểu được bãi bỏ; tỷ lệ vốn Nhà nước tham gia có thể lên tới 70% tổng mức đầu tư đối với dự án đáp ứng điều kiện.
Các quy định mới cũng tăng cường phân cấp, mở rộng hình thức lựa chọn nhà đầu tư và bổ sung cơ chế chia sẻ rủi ro doanh thu. Luật Đường bộ năm 2024 cho phép áp dụng BOT để mở rộng cao tốc hiện hữu và nâng cấp đường bộ thành cao tốc, đồng thời bảo đảm quyền lựa chọn của người sử dụng.
Dù vậy, trong 30 dự án được quyết định chủ trương đầu tư, mới có 12 dự án ký hợp đồng. Thời gian chuẩn bị, lựa chọn nhà đầu tư và thu xếp vốn vẫn kéo dài. Nguồn vốn phụ thuộc chủ yếu vào ngân hàng thương mại, với lãi suất cao và kỳ hạn ngắn. Trong khi đó, các kênh huy động vốn dài hạn chưa phát triển tương xứng với nhu cầu đầu tư hạ tầng.
Rủi ro doanh thu thấp hơn dự báo, điều chỉnh phí chậm, giải phóng mặt bằng và thiếu vật liệu cũng ảnh hưởng đến tính khả thi của dự án. Với các hợp đồng BOT ký trước ngày 01/1/2021, những tồn tại kéo dài còn tác động đến niềm tin của nhà đầu tư và tổ chức tín dụng.
Nghị định 122/2026/NĐ-CP quy định cơ chế xử lý vướng mắc đối với các dự án này, trong đó có chia sẻ phần giảm doanh thu và xác định chi phí bồi thường khi chấm dứt hợp đồng trước thời hạn. Đối với dự án BT, việc xác định giá trị công trình và quỹ đất thanh toán là thách thức đáng chú ý. Công tác định giá, công khai thông tin và giám sát cần được thực hiện chặt chẽ để hạn chế thất thoát, lãng phí.
Theo Bộ Tài chính, cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật PPP, rút ngắn thủ tục và xây dựng cơ chế chia sẻ rủi ro hài hòa lợi ích giữa Nhà nước và nhà đầu tư. Trước khi quyết định đầu tư, các dự án phải được đánh giá kỹ về hiệu quả tài chính, khả năng tạo doanh thu và phương án hoàn vốn.
Với những công trình cần thiết nhưng không bảo đảm hiệu quả tài chính, cơ quan chức năng cần xem xét phương án đầu tư công, sau đó nhượng quyền kinh doanh, quản lý hoặc thu phí theo hình thức phù hợp.
Bộ Tài chính cũng đề xuất ưu tiên bố trí vốn Nhà nước để thực hiện các cam kết trong hợp đồng PPP, bao gồm cơ chế chia sẻ phần giảm doanh thu; đồng thời nghiên cứu tín dụng ưu đãi để doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn dài hạn.
Việc bảo đảm nguồn cung vật liệu, giải phóng mặt bằng và nâng cao năng lực đàm phán, quản lý hợp đồng của cơ quan địa phương cũng cần được chú trọng ngay từ khâu chuẩn bị dự án. Với các dự án BT, yêu cầu đặt ra là tăng cường giám sát giá trị công trình, quỹ đất thanh toán, công khai thông tin trên hệ thống mạng đấu thầu quốc gia và phát huy vai trò thanh tra, kiểm toán.
Bài toán gần 3 triệu tỷ đồng vì vậy không chỉ nằm ở việc tìm thêm nguồn vốn. Hiệu quả đầu tư còn phụ thuộc vào lựa chọn đúng dự án, phương án tài chính khả thi và khả năng kiểm soát rủi ro trong suốt thời gian thực hiện hợp đồng.
Ninh Lý (tổng hợp)